Bialscy Żydzi - świat, którego już nie ma. Liceum przypomina ważną historię

- Przygotowaliśmy konferencję poświęconą historii bialskich żydów – świata, którego już nie ma. Chcieliśmy, aby młodzież poznała historię swoich przodków i historię ludności, która stanowiła znaczny odsetek w naszym mieście. Chcieliśmy także w kontekście wydarzeń, które rozgrywają się w Ukrainie wzbudzić refleksję o pamięci, o sąsiadach, o współżyciu narodów. Chodzi o to by uczulić młodzież na temat tolerancji, współżycia, pielęgnowania dobra. To był główny cel tej konferencji – mówi dyrektor Akademickiego Liceum Ogólnokształcącego Elżbieta Zaremba. Jak tłumaczy pani dyrektor, kolejnym przyczynkiem do jej organizacji było podsumowanie konkursu organizowanego corocznie przez warszawskie Forum Dialogu, w którym brała udział młodzież ALO i która zdobyła w nim pierwsze miejsce. Konkurs miał upamiętnić żydowską społeczność lokalną.

Zaproszeni na konferencję prelegenci przybliżyli młodzieży – ale nie tylko jej, bo to wydarzenie było otwarte dla wszystkich mieszkańców Białej Podlaskiej – historię przedwojenną i czasy II Wony Światowej, czas eksterminacji żydów. Młodzież przygotowała specjalnie na to wydarzenie sztukę opartą na twórczości Hanny Krall pod tytułem „Pola”.

- Jest to podsumowanie projektu, w którym braliśmy udział, realizowanego w ramach Szkoły Dialogu. Projekt skończył się w czerwcu, ale my się nie zatrzymaliśmy. Temat którym się zajmowaliśmy wcale nie został wyczerpany, nie zamknęliśmy go do szuflady, a wręcz nabrał on rozpędu. Ta konferencja to jest coś o czym myślałam od samego początku. Chciałam bowiem, by jak najwięcej osób dowiedziało się o tym co robiliśmy. Nie chodzi o nas – o ludzi którzy brali udział w projekcie – ale o to, o czym dziś mówiliśmy – wyjaśnia wychowawczyni klasy 3B z Akademickiego Liceum Ogólnokształcącego Sylwia Tyburska. 

- Podczas realizacji projektu dowiedzieliśmy się, że bardzo wiele osób nie wie nic o żydowskiej historii mieszkańców Białej Podlaskiej. A dzięki nim miasto się rozwijało, rozkwitało. Była w nas taka wewnętrzna niezgoda na to, że ten świat jest zapomniany. Czuliśmy, że przez zapomnienie, ci ludzie po raz drugi zostają skazani na unicestwienie - mówi Tyburska.

Jednym z prelegentów na konferencji był regionalista Cezary Nowogrodzki. Jego wystąpienie dotyczyło społeczności żydowskiej , która obecna była w naszym mieście od kilkuset lat.

- Historia Żydów z Białej Podlaskiej jest historią tego miasta. Prawa miejskie zostały nadane Białej około roku 1520 i wtedy pojawiła się w mieście społeczność żydowska., bo to ona głównie trudniła się handlem i rzemiosłem. Losy społeczności, która budowała to miasto przez kilkaset lat są tragiczne, bowiem w ciągu kilku lat wojny została całkowicie unicestwiona mówi - Cezary Nowogrodzki, który zajmuje się nawiązywaniem kontaktów z potomkami bialskich Żydów. 

Jak opowiada, po wyzwoleniu Polski z hitlerowskich rąk, z bialskich kryjówek wyszły tylko 23 osoby. - Teraz zajmuję się właśnie ustalaniem tego, dzięki komu zdołały przetrwać. Pięciu bialczan ma szansę otrzymać tytuł Sprawiedliwego Wśród Narodów Świata. Postaramy się dotrzeć do tych 23 osób, aby odtworzyć ich losy.

Wykład Pawła Pakuły, nauczyciela historii w Akademickim Liceum Ogólnokształcącym dotyczył z kolei historii bialskich Żydów w czasie II Wojny Światowej, czyli lat 1939 -1945.

- Chociaż uściślając, ich historia kończy się w 1942, ponieważ w tym roku zostali oni wywiezieni z miasta do obozów zagłady w Sobiborze i Treblince. Według spisu ludności w Białej mieszkało niemal 7 000 Żydów. Stanowili 32 procent wszystkich mieszkańców miasta. Na początku okupacji sprowadzono tu Żydów z innym polskich miejscowości, ponieważ według pierwotnych zamierzeń nazistów, Lubelszczyzna miała być takim rezerwatem dla Żydów – tłumaczy Paweł Pakuła

W sumie, w początkowych okresach wojny, żyło w Białej kilkanaście tysięcy Żydów. Wszystkich stłoczono w bialskim getcie, między ulicą Brzeską, a starym cmentarzem. Ulica Moniuszki, ulica Prosta – to były ulice getta. Niestety bardzo złe warunki higieniczne i szalejący tyfus sprawiły, że każdego dnia duża część Żydów umierała. W 1942 roku zostali wywiezieni do obozów zagłady, a część z nich – nawet kilka tysięcy – zostało zabitych na terenie miasta. - 6000 Żydów zostało zabitych w okresie trwającej okupacji na terenie Białej Podlaskiej. Ale badacze zajmujący się tym tematem przestrzegają, że mogą być to zawyżone dane. Niektórzy naukowcy podają, że w samym wrześniu i październiku 1942 roku liczba ofiar wyniosła 4000 – dodaje Paweł Pakuła.