Dzień Wigilii to inaczej soczelnik - mówi ks. Marcin Gościk

Jak dobrze przeżyć święta Bożego Narodzenia?

Święta Bożego Narodzenia to okres zadumy, wspólnoty rodzinnej oraz refleksji. Może to być również czas na pogłębienie wiedzy na temat tego święta, jego zwyczajów i tradycji występujących w różnych wyznaniach religijnych.

 Jakie są różnice w obchodzeniu świąt Bożego Narodzenia w prawosławiu i katolicyzmie?

Pierwszym pytaniem, które się nasuwa, jest to o okres obchodzenia świąt Bożego Narodzenia. Data obchodów świąt narodzenia Chrystusa różni się miedzy Kościołem rzymsko-katolickim, a Kościołem prawosławnym o 13 dni. 

Aż do roku 1582 data święta była wspólna dla wszystkich. Zmiana zaczęła się dopiero od reformy papieża Grzegorza XIII, który zmienił kalendarz juliański, którym posługuje się do dziś w liturgii Kościół prawosławny, na styl gregoriański (nazwa pochodzi od jego imienia), obowiązujący powszechnie do dziś. To wprowadziło pewien rozdźwięk. Pierwszy kalendarz zaczął być nazywany starym, a drugi przyjął nazwę nowy. W rezultacie tej zmiany, mówiąc w wielkim skrócie w historii świata zniknęło właśnie 13 dni, bowiem o tyle nowy styl został przyspieszony. W praktyce oznaczało to, ze ludzie położyli się spać jednego dnia, a wstali dopiero na trzynasty dzień, sądząc po kartkach w kalendarzu.

 Czy wszyscy prawosławni świętują według kalendarza juliańskiego?

Kościół wschodni nie przyjął reformy i nadal kieruje się w swym życiu liturgicznym starym, tj. juliańskim stylem. Jednak, istnieją w Polsce parafie, a na świecie nawet całe lokalne kościoły prawosławne, które swój rok liturgiczny opierają na nowym, gregoriańskim stylu.

 Jak prawosławni przygotowują się do świąt?

Wierni, aby móc się lepiej przygotować do święta i przeżyć dobrą nowinę wstępują w okres czterdziestodniowego postu. Post ten występuje także od nawą Filipowy, ponieważ rozpoczyna się w dzień pamięć apostoła Filipa. Zalecane jest wówczas powstrzymywanie się od pokarmów pochodzenia zwierzęcego, a więc nie je się nie tylko mięsa, ale też przetworów z niego i nabiału.

 Dlaczego dzień Wigilii nazywany jest „soczelnikiem”?

Nazwa „soczelnik”, pochodzi od słowa soczywo – gotowanej pszenicy z makiem, polewanej miodem i rodzynkami. W późniejszej tradycji potrawa ta spotykana jest pod nazwą kutia. W obecnej tradycji, wierni dzielą się także błogosławionym chlebem ofiarnym tzw. prosforą. W dzień Wigilii obowiązuje ścisły post. Najwytrwalsi domownicy nie spożywają pokarmów aż do wieczerzy. Potrawy na wigilijnym stole są postne. W większości prawosławnych domów wieczerzę wigilijną rozpoczyna się od spożywania kutii, która symbolizuje sytość, spokój oraz słodycz. Stałą potrawą jest kompot z suszonych owoców. Dawniej wieczerze były raczej skromne, ludzie przygotowywali święta z własnych plonów i produktów. Tradycja dwunastu potrawa nie zawsze miała odzwierciedlenie w praktyce. Jednak przepisów jest bez liku.

 Jakie potrawy pojawiają się jeszcze na świątecznym stole?

Oprócz tak tradycyjnych jak barszcz czerwony lub barszcz grzybowy, na stole można znaleźć śledzie pod różnymi postaciami, kapustę z grzybami, karpia, bułki z grzybami i kapustą lub makiem, suszone grzyby w cieście, a gdzieniegdzie można jeszcze spotkać kisiel z owsa lub gryczanej kaszy podawany z olejem rzepakowym i wiele innych. Każdą potrawę należy spróbować. Ma to odzwierciedlenie w tradycji nakazującej szacunek oddawany płodom ziemi i przygotowanym z nich pokarmom.

 Co oznacza kładzenie siana pod obrusem?

Pod biały obrus wkłada się siano na pamiątkę groty betlejemskiej, w której narodził się Jezus Chrystus. W Kościele prawosławnym podobnie jak u innych chrześcijan wieczerzę wigilijną poprzedza ubieranie choinki. Zwyczaj ten dotarł do nas z Niemiec i upowszechnił się na przełomie XVII i XIX wieku. Niezależnie od tego czym ją przystrajamy, Kościół nadał jej głębszy sens. Jej zielone gałęzie to symbol natury ludzkiej, która sama w sobie jest bezsilna i bezowocna, a tylko w Jezusie Chrystusie – źródle życia, światła i prawdy – jest zdolna ożyć i przynieść duchowe plony: miłość, pokój i dobro.

 Czym jest kolęda i skąd wziął się ten zwyczaj?

Dawniej w wieczór wigilijny, gospodarz przynosił do domu kolędę pozdrawiając domowników radosnym zawołaniem „Zdorowy budte ze swiatoju kola doju!” (Bądźcie zdrowi ze świętą kolędą!), wówczas wszyscy odpowiadali : „I z wami toże! (I z Tobą także!). Kolęda ta to nic innego jak snopek zboża, który stawiano w kącie. Na wiosnę z kłosów tego snopka wyłuskiwano tzw. „święte” ziarno, które wysiewano na polu na znak krzyża, co miało zapewnić urodzaj w przyszłych plonach. Obowiązkowo pozostawia się jedno wolne miejsce za stołem, które wskazuje chrześcijański zwyczaj pamięci o potrzebujących, oraz tych których z nami nie ma.

Czy prawosławni świętują pasterkę?

Po wigilijnej wieczerzy wszyscy domownicy udają się na „Wszienoszcznoje bdienije”. To całonocne czuwanie, czyli świąteczne nabożeństwo w cerkwi, która jest uroczyście wystrojona, słyszymy radosne melodie modlitw i kolęd. Na środku świątyni wyniesiona jest ikona Bożego Narodzenia, która wprowadza w niepowtarzalny nastrój i harmonię święta.

Po krótkim odpoczynku, wierni zasiadają do uroczystego śniadania. Odwiedzają znajomych, rodzinę pozdrawiając się słowami – „Chrystos rażdajetsia! - Sławitie Jego!” (Chrystus się rodzi! - Wychwalajcie Go!).

 Czym są „światki”?

W okresie Bożego Narodzenia, zarówno w świątyni jak i w domach rozbrzmiewają kolędy. To one w prosty sposób przybliżają wielką tajemnicę wcielenia Syna Bożego i czynią głębszym jego przeżycie. Jednak okres świętowania nie kończy się na pierwszym, ani drugim dniu. Zgodnie z tradycją Kościoła prawosławnego, dwanaście dni od święta Narodzenia Chrystusa nosi nazwę „Światki”. Słowo to można tłumaczyć jako „święte dni” (lub jako święte wieczory) ze względu na ich uświęcenie wielkimi wydarzeniami Wcielenia Syna Bożego i Chrztu Pańskiego.

 Jakich świętych czci się w tym czasie?

W praktyce liturgicznej na kolejne dni przypada wspomnienie wielu ważnych wydarzeń i postaci świętych Starego i Nowego Testamentu. Rozpoczynając od narodzenia Chrystusa przez wspomnienie Matki Bożej oraz św. pierwszego męczennika arcydiakona Stefana. Wspomina się również przodków Jezusa Chrystusa, w tym między innymi króla Dawida, Józefa Sprawiedliwego, a także Jakuba brata Pańskiego itd. Jest to czas radosny dlatego też w środy i piątki nie obowiązuje post, wierni nie czynią pokłonów ani nie klękają na kolana na modlitwie. Okres świąteczny kończy święto Chrztu Pańskiego inaczej nazywane Objawienie Pańskie.

W dzisiejszych czasach w zglobalizowanym społeczeństwie w pędzie za problemami życia dnia codziennego, ciężko jest nie raz zachować te piękne i bezcenne tradycje. Mimo że współczesne społeczeństwo jest w o wiele korzystniejszej sytuacji, aniżeli nasi przodkowie często nie docenia tego.