- Kiedy myślimy o historii mniejszości w danym mieście, na przykład o historii społeczności żydowskiej, która w pewnym okresie stanowiła nawet większość mieszkańców Białej Podlaskiej, często mamy przed oczami stereotypowy obraz Żyda w chałacie i z brodą. Bardzo rzadko historia tej społeczności ma dla nas twarz kobiety czy dziewczynki. To mnie w pewien sposób uwierało. Pomyślałam więc, że ciekawie byłoby spojrzeć na historię Białej Podlaskiej właśnie przez pryzmat życia kobiet i dziewczynek, ale również ich śmierci. Nie ukrywajmy, że te filmy opowiadają także o śmierci, ponieważ Zagłada kładzie się cieniem na życie, które w nich przedstawiam - mówi dr Karolina Kulicka współautorka czterech filmów o historii Żydówek z Białej Podlaskiej zatytułowanych "Urwane herstories".
Urwane herstorie, które zasługują na pamięć
Dr Karolina Kulicka rozpoczęła poszukiwania w ramach grantu otrzymanego od Forum Dialogu. Jest to ogólnopolska organizacja zrzeszająca osoby zainteresowane aktywizmem, historią oraz pielęgnowaniem pamięci o Holokauście i dziejach społeczności żydowskiej w Polsce. Otrzymała grant i zobowiązała się do odnalezienia historii kobiet i dziewczynek z Białej Podlaskiej. Nie było to łatwe. - Czasami ktoś przesłał mi fotografię, ktoś inny znał jakąś osobę albo słyszał o jej losach. Zdarzało się, że miałam zdjęcia, ale brakowało podpisów i nie wiedziałam, kogo przedstawiają. Innym razem odkrywałam niezwykle interesujące historie kobiet i dziewczynek, ale nie dysponowałam ich fotografiami - wspomina dr Karolina Kulicka.
Bardzo ważnym przykładem jest dla niej postać Goldy Szteinman, bohaterskiej działaczki i liderki ruchu Haszomer Hacair, która została zamordowana przez gestapowców. - Pozostała w Białej Podlaskiej, ponieważ nie miał kto zaopiekować się jej starszym ojcem. Jednocześnie chciała nadal działać przeciwko nazistom w ramach ruchu Haszomer Hacair - przekazuje dr Karolina Kulicka. - Nie udało mi się odnaleźć jej zdjęcia. Wiedziałam jedynie, że w 1938 roku zdała maturę w żeńskim liceum im. Emilii Plater. Natrafiłam na tę informację w jednej z notek prasowych - mówi dr Karolina Kulicka.
Podczas wakacji przyjechała do Białej Podlaskiej i rozpoczęła poszukiwania w archiwach, Miejskiej Bibliotece Publicznej oraz Muzeum Południowego Podlasia. Dzięki uprzejmości Zarządu Gospodarki Lokalowej mogła również zaglądać na zakurzone strychy i do piwnic. Szukała tam jakichkolwiek skrawków informacji, przedmiotów czy śladów historii dawnych mieszkanek miasta. W ten sposób powoli zaczęła tworzyć w filmach swoistą mówioną mozaikę historii żydowskich kobiet i dziewczynek. - Bardzo zależało mi na tym, aby pojawiło się w nich jak najwięcej nazwisk - zaznacza dr Karolina Kulicka.
Według tradycji żydowskiej człowiek umiera trzy razy. Pierwszy raz wtedy, gdy umiera fizycznie, drugi podczas pogrzebu, a trzeci w momencie, kiedy nikt z żyjących nie wypowiada już jego imienia. Dlatego te filmy są dla dr Karoliny Kulickiej również swego rodzaju pomnikiem tworzonym za pomocą słów. Mają upamiętniać te osoby i symbolicznie przywoływać je do życia poprzez wypowiadanie ich imion i nazwisk.
Tytuł „Biała Podlaska | Urwane herstorie" również ma swoje znaczenie. - Słowo „herstoria" jest wariacją na temat angielskiego słowa history. W języku angielskim her oznacza „jej", a his – „jego". Zamiast więc opowiadać „jego historię", opowiadamy „jej historię", czyli her story. To określenie bardzo dobrze pasowało mi do charakteru tego projektu - wskazuje dr Karolina Kulicka.
Dodaje, że z kolei słowo „urwane" odnosi się do nagłego przerwania życia i historii tych osób. W jednym z filmów pokazuje akta karty postępów żydowskich uczennic Szkoły Podstawowej nr 4, można je obejrzeć w Muzeum Południowego Podlasia. Widać w nich, jak rok 1939 nagle kończy dokumentację. Nie ma już kolejnych ocen ani opisów następnych lat szkolnych. Wszystko po prostu się urywa.

fot. M. J. Feigenbaum (red.), Sefer Biala Podlaska, Tel Awiw 1961
Biała Podlaska, której już nie ma
Rok 1939 był początkiem tego dramatycznego przerwania ciągłości życia społeczności żydowskiej. Jednak jednym z najważniejszych momentów w jej historii był rok 1942, kiedy doszło do likwidacji getta w Białej Podlaskiej. - Samo określenie „likwidacja getta" nie jest zresztą właściwe, ponieważ nie można mówić o likwidowaniu ludzi. W rzeczywistości byli oni brutalnie mordowani lub wywożeni do obozów zagłady, między innymi do Treblinki, Auschwitz i Sobiboru - zauważa dr Karolina Kulicka.
Był to moment ostatecznego zakończenia życia żydowskiego w Białej Podlaskiej. Ten proces można prześledzić niemal dzień po dniu, miesiąc po miesiącu. - Jego początek przypadł na 10 czerwca 1942 r., natomiast 26 września 1942 r. miały miejsce ostatnie działania w ramach akcji likwidacyjnej bialskiego getta - wskazuje dr Karolina Kulicka.
Dlatego właśnie zdecydowała się na określenie „urwane herstorie". W przypadku większości tych kobiet i dziewczynek ich życie zostało dosłownie, nagle i brutalnie przerwane.
- Z Klaudią Wojciechowską, współtwórczynią filmów, zastanawiałyśmy się, czy można w pogodny sposób opowiadać o tak tragicznej historii, nad którą cały czas unosi się cień zagłady. Miałyśmy wątpliwości, czy taka forma będzie odpowiednia, czy w jakiś sposób nie umniejszy powagi tych wydarzeń i czy nie powinnyśmy przygotować filmów w bardziej tradycyjnej, czarno-białej stylistyce. Nie chciałyśmy jednak ograniczać tej opowieści wyłącznie do tragedii. Bardzo zależało nam na pokazaniu historii życia, przedsiębiorczości i sprawczości kobiet. Wydaje mi się, że oddzielenie tych opowieści od samej historii getta pomaga osiągnąć ten cel. Poszczególne filmy wywołują różne emocje. Szczególnie wyróżnia się część poświęcona przedsiębiorczyniom i kobietom działającym na rzecz lokalnej społeczności. Trudno przecież opowiadać o ich aktywności wyłącznie w smutnym kontekście - przekazuje dr Karolina Kulicka.
Twórczyniom od początku zależało, aby opowieść była lekka w odbiorze i sprawiała wrażenie, jakby jej przygotowanie nie wymagało od nich szczególnie dużego wysiłku. W rzeczywistości pracy było bardzo dużo. Dr Karolina Kulicka materiały zaczęła zbierać już w styczniu 2026 roku, kiedy napisała wniosek grantowy. Przeszukiwała internet oraz zasoby archiwalne, między innymi Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie, Muzeum Holokaustu w Stanach Zjednoczonych i polskich archiwów.
Kluczowym momentem był przyjazd twórczyń do Białej Podlaskiej w sierpniu. Mogły wtedy całkowicie poświęcić się poszukiwaniom. - Od rana do wieczora pracowałam w bialskiej bibliotece, gdzie dzięki uprzejmości jej pracowników miałam możliwość przeglądania materiałów. Jestem im za to bardzo wdzięczna, ponieważ aktywnie włączyli się w moje poszukiwania - wspomina dr Karolina Kulicka.

fot. archiwum prywatne rodziny
Jednym z odkryć, z których jest szczególnie dumna, było odnalezienie kamienicy Tille Berlin, o której opowiada na początku pierwszej części filmu. Początkowo zupełnie nie potrafiła ustalić, gdzie znajdował się ten budynek. Była to duża, ważna kamienica, związana z niezwykle interesującą postacią i historią, która być może jest jedną z najbardziej zapadających w pamięć spośród wszystkich przedstawionych w filmach. Kamienica miała adres Plac Wolności 24.
- Nie wiedziałam jednak, gdzie dokładnie jej szukać, ponieważ nawet jeśli taki numer obecnie istnieje, znajduje się w zupełnie innym miejscu. Dysponowałam jedynie informacją, że budynek znajdował się również od strony ulicy Zakościelnej. Pan Stanisław, pracujący w bibliotece, sięgnął nawet po mapy radziwiłłowskie, aby sprawdzić, gdzie przebiegała ulica Zakościelna. Okazało się, że była to obecna ulica Budkiewicza. Dzięki temu udało nam się ustalić lokalizację kamienicy - opowiada dr Karolina Kulicka.
Budynek znajduje się we wschodniej części Placu Wolności. Obecnie mieści się tam między innymi zakład optyczny. Kiedy podejdziemy do kamienicy od strony placu, możemy zauważyć wyraźnie zamurowaną bramę, która dawniej prowadziła na Plac Wolności. W tym miejscu widać inny tynk i odmienną strukturę budynku. - Jeśli ktoś uważnie się przyjrzy, dostrzeże pozostałości dawnego wejścia. Właśnie tam zorganizowałyśmy również premierę filmu. Możliwość osobistego pobytu w Białej Podlaskiej była dla mnie bardzo ważna, ponieważ na co dzień mieszkam w Warszawie. Dzięki temu mogłam lepiej poczuć przestrzeń miasta i odnaleźć miejsca związane z opisywanymi historiami - przyznaje dr Karolina Kulicka.
Jednym z takich miejsc był dom dziecka przy ulicy Brzeskiej 12. Nie jest on obecnie w żaden sposób oznaczony, ale twórczyniom udało się ustalić, gdzie mniej więcej się znajdował.
Kobiety, które tworzyły historię miasta
Rozmawiała również z osobami, które mogły posiadać informacje o dawnych mieszkańcach miasta. W budynku przy ulicy Moniuszki 10A odnalazła pozostałości po koszernej ubojni. Do dziś widoczne są tam w piwnicy domu haki oraz ślady po mezuzach. - Było to dla mnie niezwykłe doświadczenie - zaznacza badaczka.
Samo nagrywanie filmów zajęło dwa pełne dni. - Nie było to łatwe, ponieważ pracowałyśmy w sierpniu, kiedy temperatura sięgała 35 stopni. Było naprawdę bardzo gorąco - podkreśla dr Karolina Kulicka. Ogromnym przedsięwzięciem okazał się również montaż. Twórczynie pracowały nad nim od sierpnia przez wrzesień, październik i początek listopada. Zakończyły pracę dopiero dzień przed premierą - 7 listopada. Łącznie montaż, sprawdzanie źródeł i weryfikowanie materiałów zajęły im około dwóch i pół miesiąca.
Bardzo zależało im na upewnieniu się, że prawidłowo cytują poszczególne teksty i właściwie wykorzystują fotografie. Filmy nie mają charakteru naukowego i nie należy traktować ich jako źródła prawdy historycznej. Mimo to autorki starały się jak najrzetelniej wskazać wykorzystane źródła. Umieściły je na końcu filmów, aby osoby zainteresowane konkretnymi historiami mogły samodzielnie pogłębić swoją wiedzę.
Obraz żydowskich kobiet z przedwojennej Białej Podlaskiej, który wyłania się z badań dr Karoliny Kulickiej i Klaudii Wojciechowskiej, jest naprawdę fascynujący. W Białej Podlaskiej mieszkało wielu ortodoksyjnych chasydów. Starsi mężczyźni, których często kojarzymy z charakterystycznymi chałatami i brodami, poświęcali dużo czasu studiowaniu Tory i modlitwie. Ktoś musiał jednak przejąć odpowiedzialność za prowadzenie rodzinnych interesów, sklepów i organizowanie codziennego życia. W związku z dużym zaangażowaniem religijnym mężów, żydowskie kobiety często stawały się żywicielkami rodzin i samodzielnie prowadziły działalność gospodarczą. W ich historiach bardzo wyraźnie widać przedsiębiorczość, samodzielność i sprawczość. Potrafiły tworzyć coś praktycznie z niczego.
- Dobrym przykładem jest historia domu dziecka, który mieścił się w trzypokojowym mieszkaniu. Przebywało tam ponad 60 dzieci. Na noc wracały do swoich domów, ale całe dnie spędzały w placówce. Wynagrodzenie otrzymywała tylko jedna osoba, kucharka. Wszystkie kobiety należące do komitetu prowadzącego dom dziecka pracowały społecznie, bez wynagrodzenia. Placówka funkcjonowała w latach 1916–1919, kiedy warunki życia były bardzo trudne. Brakowało jedzenia i odpowiednich warunków bytowych. Kobiety musiały więc organizować praktycznie z niczego posiłki, zajęcia, zabawy i edukację dla dzieci. To niezwykły przykład ich zaangażowania i umiejętności działania w trudnych okolicznościach - mówi dr Karolina Kulicka.
Bardzo ciekawa i poruszająca jest również historia Tille Berlin, do której należała kamienica czynszowa przy Placu Wolności 24. Jej mężem był Szmul Falik, zamożny przedsiębiorca zajmujący się międzynarodowym handlem drewnem. - Pewnego razu transport drewna, który wysłał do Gdańska, zatonął. Stracił towar, zbankrutował, bardzo podupadł na duchu i wkrótce zmarł. Tille Berlin nie poddała się jednak rozpaczy ani panice. Przejęła interesy męża, zaczęła spłacać jego długi i samodzielnie zajęła się spławianiem drewna. Z czasem stała się jedną z największych nabywczyń lasów na Podlasiu - przytacza historię Bialczanki dr Karolina Kulicka.
Wyjaśnia, że dochody z należącej do niej kamienicy czynszowej przy Placu Wolności 24 zostały częściowo przeznaczone na sfinansowanie budowy szpitala żydowskiego. Obecnie w tym budynku mieści się Urząd Stanu Cywilnego, ale pierwotnie funkcjonował tam właśnie szpital żydowski.
- Co ciekawe, kiedy mówi się o historii tego szpitala, najczęściej wymienia się wyłącznie Szmula Izhaka Piżyca, który przekazał działkę pod jego budowę. Był on przewodniczącym Rady Żydowskiej w Białej Podlaskiej i przedsiębiorcą. To właśnie jego nazwisko pojawia się zazwyczaj w oficjalnych materiałach dotyczących tej historii. W powstanie szpitala żydowskiego zaangażowanych było wiele osób, które zbierały pieniądze i organizowały składki, aby placówka mogła powstać. Wśród nich była również Tille Berlin - zauważa dr Karolina Kulicka.
Bardzo ważna jest dla twórczyni także historia getta i tego, jak kobiety radziły sobie w najtrudniejszym okresie, czyli podczas wojny. - Musimy pamiętać, że kiedy powstało getto w Białej Podlaskiej, jednym z największych problemów było przeludnienie. Trafiali do niego Żydzi z okolicznych miejscowości i powiatu, ale również z tak odległych miast jak Suwałki, Serock czy Kraków - wskazuje dr Karolina Kulicka.
To właśnie na kobiety w dużej mierze spadł ciężar przyjmowania nowych osób, organizowania im miejsca do zamieszkania, zdobywania jedzenia i zapewniania ogrzewania. Opowiada o tym Sara Geller, której głos można usłyszeć bezpośrednio w filmie. Wspomina swoją matkę, która nie wyobrażała sobie, żeby odmówić komuś talerza zupy czy szklanki herbaty. - Tylko skąd wziąć tę zupę i herbatę, skoro brakowało jedzenia nawet dla własnej rodziny? - retorycznie pyta dr Karolina Kulicka.
Kolejnym ogromnym wyzwaniem była opieka nad chorymi. W getcie panowały głód, tyfus i inne choroby. Sara Geller opowiada również o tym, jak jej matka zajmowała się osobami z niepełnosprawnościami i ludźmi chorymi. To niezwykle poruszające świadectwo.

fot. Miejska Biblioteka Publiczna w Białej Podlaskiej / Bialska Biblioteka Cyfrowa
Śladami zapomnianych żydowskich mieszkanek
- Postanowiłyśmy także włączyć do naszej opowieści temat przemocy seksualnej, o którym w kontekście Zagłady mówi się bardzo rzadko. Joanna Ostrowska napisała na ten temat książkę „Przemilczane. Seksualna praca przymusowa w czasie II wojny światowej". Nie ma w niej akurat historii dotyczących Białej Podlaskiej, chociaż pojawiają się miejscowości położone w jej pobliżu. Udało mi się jednak odnaleźć świadectwa dotyczące tego problemu w Białej Podlaskiej. Jednym z nich jest relacja Moszego Feigenbauma, przechowywana w Żydowskim Instytucie Historycznym. Znajduje się w niej wspomnienie o tym, że Niemcy żądali od Judenratu, czyli rady żydowskiej, która miała zarządzać gettem w ich imieniu i wykonywać ich polecenia, dostarczania kobiet z getta w celu wykorzystywania seksualnego - mówi dr Karolina Kulicka.
Przyznaje, że próbuje sobie wyobrazić, co czuły te kobiety. - Nienawidziły Niemców, a jednocześnie były zmuszane do zaspokajania ich potrzeb seksualnych. Musiały przeżywać niewyobrażalny strach i cierpienie. Natrafiłam również na inną relację, której nie udało mi się ponownie odnaleźć na potrzeby filmu. Wynikało z niej, że w getcie rzeczywiście zorganizowano dom publiczny dla Niemców. Trudno sobie wyobrazić cierpienie tych kobiet i dylematy, z którymi musiały się mierzyć. To właśnie takie historie szczególnie mnie poruszyły. Pokazują, jak ogromnej odwagi i pomysłowości wymagało przetrwanie w tych warunkach - zaznacza dr Karolina Kulicka.
Jedną z niezwykłych postaci pojawiających się w filmie jest również Golda Orlońska, która przebrała się za mężczyznę i podjęła pracę w obozie pracy Winieta. - Nie była jedyną kobietą, która zdecydowała się na taki krok. Dzięki męskiemu przebraniu próbowała uniknąć łapanek i transportów do innych obozów. Przez pewien czas udawało jej się pracować w obozie bez wzbudzania podejrzeń. Nikt nie zorientował się, że jest kobietą. Sytuacja zmieniła się dopiero wtedy, gdy w obozie wybuchła epidemia tyfusu. Niemcy zarządzili obowiązkową kąpiel wszystkich więźniów, a uchylanie się od niej groziło rozstrzelaniem. Golda wiedziała, że podczas kąpieli jej tożsamość zostanie odkryta. Musiała więc uciec z obozu. To kolejna historia związana z Białą Podlaską - wskazuje dr Karolina Kulicka.
Historie odnalezione w archiwach i starych kamienicach
Bardzo poruszająca jest także historia Gitty Rozenzweig, która podczas wojny otrzymała imię i nazwisko Maria Czekańska. Przypadki współpracy Żydów z Polakami przy ratowaniu dzieci i dorosłych nie były odosobnione. Zachowało się wiele udokumentowanych historii Polaków, którzy pomagali ukrywać osoby żydowskiego pochodzenia. - Cieszę się, że również w Białej Podlaskiej mamy taką historię. Jest ona tym bardziej niezwykła, że Gitta Rozenzweig nadal żyje. 11 listopada obejrzała nasz film. Zobaczył go również jej syn - przekazuje dr Karolina Kulicka.
Gitta była córką Udesy i Ushera Rozenzweigów. Rodzina mieszkała w domu znajdującym się na terenie podwórka, gdzie obecnie działa pizzeria Roma. Można tam pójść i zobaczyć miejsce, w którym stał ich dom. - Usher był urzędnikiem, człowiekiem bardzo zaradnym i przedsiębiorczym. Gitta miała również brata Izraela, który został zabity podczas wojny. Rodzina Rosenzweigów wiedziała już, że będą organizowane transporty do obozów zagłady. Dlatego rodzice zaaranżowali przekazanie Gitty pod opiekę rodziny Czekańskich. Do uratowania dziewczynki doszło w okolicach Sławacinka, podczas transportu Żydów z Białej Podlaskiej do Międzyrzeca. Ludzie przemieszczali się ul. Warszawską, część na wozach, a część pieszo. Mieli do pokonania długi odcinek drogi. Kiedy kolumna dotarła w okolice Sławacinka, rodzicom udało się w jakiś sposób odłączyć córkę od transportu i przekazać ją Czekańskiemu - opowiada dr Karolina Kulicka.
Małżeństwo Czekańskich nie mogło jednak ukrywać dziewczynki we własnym domu. Byłoby to zbyt niebezpieczne, ponieważ sąsiedzi wiedzieli, że nie mają córki. Dlatego dziecko zostało przewiezione do sierocińca w Sitniku. - Sytuacja była szczególnie trudna, ponieważ w tym samym budynku stacjonowało gestapo. Obecność Gitty i innych ukrywanych dzieci narażała opiekujące się nimi siostry na ogromne niebezpieczeństwo. Dziewczynka musiała nauczyć się języka polskiego, modlitw i odpowiedniego reagowania na różne pytania. Nadano jej imię i nazwisko - Marysia Czekańska. Mimo bardzo młodego wieku świetnie sobie poradziła i przetrwała wojnę. Nic złego nie stało się również osobom, które się nią opiekowały. Po wojnie Gitta, występująca wówczas jako Marysia Czekańska, została odebrana z sierocińca przez swoją ciocię - przekazuje dr Karolina Kulicka.
Obecnie Gitta mieszka w Stanach Zjednoczonych. Napisała książkę „Gitta: The Hidden Child of the Holocaust", w której opowiedziała swoją historię. - Marzy mi się, żeby pani Gitta kiedyś przyjechała do Białej Podlaskiej i zobaczyła miejsce, w którym mieszkali jej rodzice. Jej rodzina była bardzo poruszona tym, że Biała Podlaska nadal pamięta o tej historii. Wysłałam jej zdjęcie z premiery, na którym widać, jak wiele osób przyszło na spotkanie. Odzew jest rzeczywiście bardzo duży, a mieszkańcy interesują się jej losami. Dla Gitty jest to niezwykle wzruszające, że mieszkańcy Białej Podlaskiej o niej nie zapomnieli i że jej imię nadal pozostaje obecne w historii miasta - zauważa dr Karolina Kulicka. - Okazało się, że rodzina mieszkała w budynku znajdującym się w podwórzu, do którego prowadzi brama przy obecnej pizzerii Roma. Kiedy wejdziemy tamtędy za pizzerię, możemy zobaczyć zarys miejsca, w którym stał dom. Sam budynek już nie istnieje, ale nadal wyraźnie widać, gdzie się znajdował - wskazuje dr Karolina Kulicka.
Jedną z historii, które szczególnie zapadają w pamięć, jest opowieść o papierowych łódeczkach. - To prawdziwa historia, którą usłyszałam od jednego z mieszkańców ulicy Moniuszki. Opowiadał mi, że dzieci, zarówno dziewczynki, jak i chłopcy, bawiły się w ten sposób na ulicy. Moniuszki była położona na pewnym nachyleniu terenu. Wyżej znajdował się Plac Wolności, a niżej okolice obecnego Placu Wojska Polskiego, gdzie dawniej był dworzec autobusowy. Ulica była kiedyś wybrukowana, a po obu jej stronach znajdowały się ścieki odprowadzające wodę. Dzieci wykorzystywały je do puszczania papierowych łódeczek. To kolejny przykład tego, jak potrafiły stworzyć zabawę praktycznie z niczego - przyznaje dr Karolina Kulicka.
Film ma już ponad 100 odtworzeń. Poprzedni film też dotyczący Żydów w Białej Podlaskiej osiągnął 4900 odtworzeń, więc autorki liczą na podobny wynik, chociaż obecna produkcja jest dłuższa, dlatego oglądalność może być nieco mniejsza. Dr Karolina Kulicka marzy, żeby projekt „Urwane herstorie" przybrał również bardziej fizyczną formę. - Chciałabym, aby w miejscach i na kamienicach, o których opowiadamy, pojawiły się plakaty, tablice pamiątkowe czy inne oznaczenia z kodami QR prowadzącymi do filmu. Dzięki temu przechodnie mogliby dowiedzieć się więcej o historii tych miejsc i ich dawnych mieszkańców. Takie oznaczenie mogłoby znaleźć się na przykład przy pizzerii Roma. Bardzo zależy mi również na tablicy przy ulicy Moniuszki, ponieważ obecnie bardzo jej brakuje. Chciałabym, żeby mieszkańcy i mieszkanki Białej Podlaskiej wiedzieli, że właśnie tam znajdowało się getto - wskazuje dr Karolina Kulicka.
Zależy jej na tym, aby film nie pozostał wyłącznie pomnikiem tworzonym za pomocą słów, lecz stał się również początkiem fizycznego upamiętnienia tej historii w przestrzeni miasta.
Film dotarł już nie tylko do Gitty Rozenzweig, ale również do potomków innej bardzo ważnej dla Białej Podlaskiej rodziny – Zylberbergów, którzy mieszkali w kamienicy przy ulicy Krótkiej 3. Joel Zylberberg był dentystą, a jego żoną była Gertruda, o której autorki opowiadają w filmie. Oboje nie przeżyli Zagłady. Zginęli w różnych obozach. - Ocalał natomiast ich syn Dawid, który wyemigrował najpierw do Francji, a następnie do Stanów Zjednoczonych, gdzie założył rodzinę. Jego syn ma na imię Joel, a córka to Trudi Weisenberg. Przed kamienicą przy ulicy Krótkiej 3 można zobaczyć kamienie pamięci, tak zwane Stolpersteine, które upamiętniają tę rodzinę. Trudi obejrzała nasz film w weekend i była bardzo wzruszona. Podziękowała nam za przypomnienie historii jej rodziny. Powiedziała, że to dla niej niezwykłe, iż nadal o nich pamiętamy. Chciałaby ponownie przyjechać do Białej Podlaskiej i jeszcze raz spojrzeć na miasto z tej perspektywy - mówi dr Karolina Kulicka.
Trudi przesłała również film wielu osobom w Stanach Zjednoczonych, które interesują się historią Zagłady. Udostępniła go także osobom związanym z kierownictwem Forum Dialogu. - Myślę więc, że projekt będzie miał jeszcze kolejne odsłony. Zastanawiałam się również nad tym, dlaczego historie żydowskich kobiet powinny zostać poznane i jakie znaczenie mogą mieć dla przyszłości Białej Podlaskiej. Rozmawiałam o tym z Klaudią Wojciechowską, współtwórczynią filmu, oraz z moim tatą, Andrzejem Kiełtyką, który także był bardzo zaangażowany w realizację projektu. Przy tej okazji chciałabym im obojgu serdecznie podziękować - podkreśla dr Karolina Kulicka.
Codzienność, którą przerwała zagłada
- Mój tata bardzo interesuje się polityką i ubolewa nad tym, jak mocno podzielone jest obecnie społeczeństwo. Wydaje mi się, że nasz film pokazuje między innymi, do czego mogą prowadzić takie podziały i jak wielką siłę mają słowa. Najpierw pojawiają się słowa, później drobne gesty i zachowania. Przykładem może być nawoływanie do niekupowania w żydowskich sklepach. Kiedy czytamy przedwojenną prasę z Białej Podlaskiej, możemy znaleźć również takie ogłoszenia. Nie ma co ukrywać, że antysemityzm był obecny także w Białej Podlaskiej, podobnie jak w innych miejscach. Historia naszego miasta nie jest wyłącznie historią piękną i pozbawioną trudnych wydarzeń. Z drugiej strony mamy przecież takie gesty jak uratowanie Gitty Rozenzweig. Dlatego historia Białej Podlaskiej jest zdecydowanie wielowymiarowa - wskazuje dr Karolina Kulicka.
Autorki chciały pokazać, że trzeba zachować czujność i nie igrać z ogniem. - Należy uważać na wszelkie przejawy segregacji, radykalne wypowiedzi i mowę nienawiści, ponieważ takie zachowania mogą z czasem eskalować i prowadzić do strasznej przemocy. Transporty Żydów i likwidacja getta były prawdopodobnie jednymi z najtragiczniejszych i najważniejszych wydarzeń w historii Białej Podlaskiej. Kosztowały życie tysięcy osób. Musimy o tym pamiętać i wyciągać wnioski z przeszłości - zaznacza dr Karolina Kulicka.

fot. archiwum dr Karoliny Kulickiej
- Jest jeszcze jedna rzecz, która szczególnie poruszyła mnie podczas premiery. Przyszło na nią naprawdę bardzo dużo osób. Byli przedstawiciele Koła Bialczan, Bialskiej Rady Kobiet, urzędnicy, między innymi naczelnik edukacji Stanisław Romanowski, ale również mieszkańcy, których można spotkać na co dzień na ulicach miasta. Przyszli także mieszkańcy ulicy Moniuszki, którzy żyją w dawnych żydowskich kamienicach. Z niektórymi z nich rozmawiałam podczas przygotowywania filmu - dodaje dr Karolina Kulicka. Patrząc na zgromadzonych, dr Karolina Kulicka pomyślała, że prawdopodobnie wszyscy mają różne poglądy polityczne. - Niekoniecznie musimy się ze sobą zgadzać. Tymczasem podczas projekcji panowała absolutna cisza i pełne skupienie. Nikt nie przeglądał telefonu. Wszyscy uważnie oglądali film. Jest coś szczególnego w tej historii. Jest w niej pewna lekcja, mądrość i wrażliwość, którą możemy z niej wynieść. Bardzo interesuje mnie, co taki film zmienia w odbiorcach i co pozostaje w nich po jego obejrzeniu - podkreśla dr Karolina Kulicka.
Zdecydowanie chciałaby kontynuować projekt i dalsze badania nad historią żydowskich kobiet w Białej Podlaskiej. - Przede wszystkim zależy mi na wprowadzeniu tej historii do przestrzeni miejskiej. Chciałabym, aby pojawiły się tablice, plakaty czy graffiti przypominające o dawnych żydowskich mieszkankach miasta i popularyzujące wiedzę na ich temat. Mam również pomysł na kolejny rok. Chciałabym zebrać historie mówione od osób, które obecnie mieszkają na terenie dawnego getta, w pożydowskich kamienicach. Często są to rodziny, które zamieszkują te budynki już od 1946 roku. W Białej Podlaskiej nadal żyją także osoby pamiętające tamte czasy. Podczas przygotowywania filmu rozmawiałam między innymi z osobą, która miała 95 lat. Uważam, że warto zbierać takie wspomnienia, dopóki mamy jeszcze możliwość bezpośredniego kontaktu z ludźmi, którzy pamiętają dawną Białą Podlaską - podsumowuje dr Karolina Kulicka.
Opowieści z ulicy Moniuszki
Chciałaby zebrać historie osób, które były świadkami tamtych wydarzeń, a także porozmawiać z ludźmi, którzy obecnie mieszkają na tych terenach. - Interesuje mnie, jak odbierają historię ulicy Moniuszki i jakie znaczenie ma dla nich przeszłość tego miejsca. Ulica Moniuszki jest dla miasta mnie szczególnie ważna. Kiedyś, gdy mieszkałam w Białej Podlaskiej, wydawała mi się nieciekawa, brzydka i pozbawiona czegokolwiek szczególnego. Była po prostu ulicą, którą się przechodziło, nie zwracając na nią większej uwagi. Dzisiaj patrzę na nią zupełnie inaczej. Znam już historię znajdujących się tam domów, zarówno te dobre, jak i tragiczne wydarzenia, które się w nich rozgrywały. Chciałabym jeszcze dokładniej przyjrzeć się tej ulicy i jej mieszkańcom - zapowiada dr Karolina Kulicka.
- Przede wszystkim cieszę się, że mogłam udostępnić pomieszczenia kamienicy przy ul. Budkiewicza na potrzeby projekcji filmu, który pozwolił odkryć kolejny niezwykle ciekawy fragment historii tego miejsca. Przyznam szczerze, że z rodzinnych przekazów nie wiedziałam, iż kamienica należała do Tille Berlin ani że funkcjonowało w niej przedszkole. Z mojej dotychczasowej wiedzy wynikało natomiast, że przed wojną mieściło się tutaj kino, od strony Placu Wolności. Była to jedyna informacja, jaką posiadałam na temat przedwojennej historii budynku - mówi Małgorzata Światłowska, członkini Bialskiej Rady Kobiet i właścicielka kamienicy przy ul. Budkiewicza.
Uważa, że Klaudia Wojciechowska i dr Karolina Kulicka wykonały naprawdę wspaniałą pracę. - Dotarły do nieznanych mi wcześniej źródeł historycznych. Zebranie tak obszernego materiału i podjęcie się tak ambitnego przedsięwzięcia z pewnością wymagało ogromnego zaangażowania, determinacji, a także odwagi. To ważny fragment historii naszego miasta, który dzięki ich pracy ma szansę zostać ocalony od zapomnienia. Obie panie zainspirowały mnie również do głębszego zainteresowania się tym tematem - przyznaje Małgorzata Światłowska.
Jest jej on szczególnie bliski także dlatego, że jest członkinią Bialskiej Rady Kobiet. - Wspólnie z koleżankami staramy się podejmować inicjatywy służące lokalnej społeczności i wnosić choćby niewielki wkład w życie Białej Podlaskiej. Przede wszystkim gratuluję obu paniom pomysłu, pasji i determinacji. Tego typu działania pokazują, jak wiele niezwykłych historii kryje się tuż obok nas i jak ważne jest, aby znalazły się osoby, które zechcą je odkrywać - mówi Małgorzata Światłowska.
- Uważam, że ten film był bardzo potrzebny. Nie jestem rodowitym mieszkańcem Białej Podlaskiej, ale mieszkam tutaj od kilkudziesięciu lat. Kiedy się tu przeprowadziłem, nie było już ulicy Grabanowskiej, tylko obecna ulica Moniuszki. Przez wiele lat przechodziłem tą ulicą, nie zatrzymując się i nie zwracając szczególnej uwagi na otoczenie. Po prostu szedłem dalej. Teraz, kiedy idę tą samą drogą, patrzę na nią zupełnie inaczej. Wiem, że w tym miejscu znajdowało się getto, że właśnie tutaj się zaczynało. Mam świadomość, że przed wojną w Białej Podlaskiej żyli ludzie, których już nie ma, którzy zginęli - mówi Andrzej Kiełtyka, który wspierał córkę dr Karolinę Kulicką w tworzeniu filmu.
Film, który jego córka Karolina zdecydowała się przygotować wspólnie ze swoją współpracowniczką Klaudią Wojciechowską, sprawił, że zaczął zatrzymywać się w pewnych miejscach i inaczej patrzeć na Białą Podlaską. - Dostrzegłem historię, na którą wcześniej nie zwracałem uwagi. To historia ludzi, których już nie ma, ale którzy byli częścią tego miasta. Ich losy stanowią ważny fragment jego przeszłości i trzeba o nich pamiętać. Przez wiele lat nie tyle o tym zapominałem, ile po prostu nie miałem tej świadomości i nie zastanawiałem się nad tym. Myślę, że film może pomóc również innym mieszkańcom Białej Podlaskiej w odkrywaniu historii miasta. W projekcji uczestniczył mój znajomy Bogdan, który pomagał mi także w przygotowaniu sali do pokazu. Po zakończeniu projekcji, kiedy sprzątaliśmy, zapytałem go, co najbardziej zwróciło jego uwagę. Odpowiedział, że dowiedział się o dziewczynce, którą udało się uratować. Właśnie ta historia była dla niego szczególnie ważna. Wcześniej o niej nie wiedział, a dzięki filmowi poznał ją i zaczął się nad nią zastanawiać - opowiada Andrzej Kiełtyka.
Obserwował również innych uczestników projekcji. - Nie wiem, jak będą podchodzić do tej historii w przyszłości, ale tego dnia na chwilę się zatrzymali i spojrzeli na Białą Podlaską z innej perspektywy. Sami mówili, że takie filmy są potrzebne, aby pamięć o przeszłości i tożsamość miasta nie zaginęły. Ważne jest, żebyśmy mieli świadomość, że przed wojną Białą Podlaską zamieszkiwali również przedstawiciele innych narodowości i że ich historia jest częścią historii naszego miasta - mówi Andrzej Kiełtyka.
Film zrealizowany przed dr Karolinę Kulicką i Klaudię Wojciechowską:
Czytaj też:

Napisz komentarz
Komentarze