żydzi

Przez całe stulecia wielokulturowość była jednym z najważniejszych filarów tworzących polskie dziedzictwo narodowe, a Żydzi – nie jako obcy przybysze, lecz jako sąsiedzi z tej samej ulicy – żyli, pracowali i współtworzyli codzienność polskich miast i miasteczek. Wisznice były jedną z takich osad, w których hebrajskie modlitwy, gwar rynkowego handlu i rytm żydowskich świąt na stałe wpisały się w lokalny krajobraz. Ta wspólna, budowana przez pokolenia historia została brutalnie przerwana podczas II wojny światowej. Wiszniccy Żydzi zostali zamordowani przez niemieckiego okupanta, a po dawnych sąsiadach pozostała dziś pamięć, którą mieszkańcy próbują ocalić od zapomnienia.

Dla młodego pokolenia Polaków z Wisznic fakt, że przed wojną co drugi obywatel ich miejscowości był Żydem, bywa zaskoczeniem. Mimo że zniknął niemal każdy fizyczny ich ślad, historia wisznickich Żydów wciąż potrafi przemówić do współczesnych - i to w najmniej oczekiwanym momencie. Odnalezienie w 2025 roku ukrywanej na strychu przez 86 lat Tory z lokalnej bożnicy, stało się poruszającym impulsem do ponownego otwarcia mało znanych kart z historii Podlasia. O strażnikach pamięci, dramatycznych losach ukrywających się sąsiadów, fałszywych mitach narosłych wokół getta oraz o cichej misji przywracania godności zapomnianym miejscom z dr. Tadeuszem Doroszukiem, historykiem, dokumentalistą i autorem badań nad okresem okupacji niemieckiej na tym terenie rozmawia Justyna Lesiuk-Klujewska.

Włosi są wciąż na szczycie sympatii, do Rosjan odnosimy się z największą niechęcią. Badanie CBOS pokazuje wyraźne ochłodzenie nastrojów wobec wielu narodów.

W województwie lubelskim pojawia się coraz więcej tablic upamiętniających Żydów. Zgodziły się na nie miejscowości takie jak Tomaszów Lubelski, Biała Podlaska, Chełm, a ostatnio także Jarczów i Łaszczów w powiecie tomaszowskim. Czy są potrzebne? Marszałek Jarosław Stawiarski, profesor Sabina Bober i biskup Mieczysław Cisło nie mają co do tego wątpliwości. Mówią zgodnie, że pamięć o ludziach, którzy byli częścią polskiej kultury i życia naszych przodków, a których Niemcy zamordowali w „sposób przemysłowy” w czasach drugiej wojny światowej, to nasz moralny obowiązek.

Do Wisznic wróciła ocalona z rąk Niemców tora. Święty zwój przez lata był przechowywany przez polską rodzinę.

W Radzyniu Podlaskim w 1939 roku mieszkańcy żydowskiego pochodzenia stanowili około 50 proc. populacji. Dziś radzyńskie środowiska dbają o to, by pamięć o dawnych mieszkańcach nie zaginęła. Właśnie realizowana jest kolejna inicjatywa, która temu służy.

Mobilna wystawa „Muzeum na kółkach” już po raz ósmy wyruszyła w trasę po Polsce. W 2024 roku odwiedziła dziesięć miejscowości z trzech województw: świętokrzyskiego, małopolskiego oraz lubelskiego. Przyjechała również do Wisznic, aby pokazać mieszkańcom regionu, jak wyglądał sztetl czyli żydowskie miasteczko.

Mobilna wystawa „Muzeum na kółkach” już po raz ósmy wyruszyła w trasę po Polsce. W 2024 roku odwiedzi dziesięć miejscowości z trzech województw: świętokrzyskiego, małopolskiego oraz lubelskiego. Przyjedzie również do Wisznic.

Przed wojną w Białej Podlaskiej żyło około 8 tys. Żydów. Pod koniec wojny na terenie miasta ostało się ich ok. 100. W przeddzień Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu, z inicjatywy marszałka województwa lubelskiego, na ścianie budynku przy ul. Janowskiej zawisła tablica upamiętniająca żydowskie ofiary zbrodniczej działalności hitlerowskiego okupanta na terenie Białej Podlaskiej i w powiecie bialskim.

Na progu niepodległości, w 1920 roku gmina żydowska w Sarnakach liczyła 1510 osób. Kilka z 320 rodzin mieszkało również w dziewięciu sąsiednich miejscowościach. W skład zarządu gminy wchodził wtedy m.in. Abraham Ber Kac – ostatni rabin Sarnak, wybrany w 1908 roku.