WYWIAD SŁOWA. Kraszewski nie musi być nudny. Romanów odczarowuje klasyka

Jakie jest główne posłannictwo Muzeum J.I. Kraszewskiego we współczesnym, cyfrowym świecie?

Głównym posłannictwem Muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego jest zachowanie i popularyzowanie dziedzictwa pisarza oraz przybliżanie jego twórczości kolejnym pokoleniom. Współczesny, cyfrowy świat stawia przed muzeum nowe wyzwania, ale jednocześnie daje ogromne możliwości dotarcia do odbiorców, szczególnie do młodych ludzi. Chcemy więc być miejscem, w którym tradycja spotyka się z nowoczesnością – gdzie można nie tylko zobaczyć pamiątki i poznać historię Kraszewskiego, ale także odkrywać ją poprzez multimedia, internet i nowoczesne formy edukacji. Cyfryzacja nie powinna jednak zastępować bezpośredniego kontaktu z muzealnym eksponatem i autentycznym miejscem. Powinna raczej być pomostem między przeszłością a współczesnością, zachęcającym do osobistego spotkania z historią, literaturą i kulturą. Naszym najważniejszym zadaniem jest zatem sprawić, aby dziedzictwo Kraszewskiego nie pozostało jedynie zamkniętym rozdziałem z historii literatury, lecz nadal inspirowało, uczyło i skłaniało do refleksji – także w świecie, w którym coraz więcej czasu spędzamy w przestrzeni cyfrowej.

W jaki sposób muzeum stara się przełamać stereotyp Kraszewskiego jako autora trudnych, szkolnych lektur?

Myślę, że przede wszystkim trzeba przełamać przekonanie, że Kraszewski to autor „z podręcznika” – odległy, trudny i interesujący głównie dla polonistów. Muzeum stara się pokazywać go jako człowieka niezwykle ciekawego, wszechstronnego i – jak na swoje czasy – nowoczesnego: pisarza, historyka, publicystę, artystę, podróżnika. Jego dorobek jest ogromny i kryje wiele historii, które również dziś mogą zainteresować czytelnika.

Jest jednak pewien problem, o którym warto mówić otwarcie. Utwory Józefa Ignacego Kraszewskiego nie znajdują się obecnie w obowiązkowym kanonie lektur szkolnych. Mogą być natomiast wybierane jako lektury uzupełniające (rekomendowane). To sprawia, że młodzi ludzie często nie mają okazji zetknąć się z jego twórczością w szkole. A szkoda, szczególnie tutaj, na Podlasiu, gdzie Kraszewski jest ważną częścią naszego dziedzictwa kulturowego.

Dlatego uważamy, że przynajmniej w szkołach powiatu bialskiego warto częściej sięgać po jego utwory – właśnie jako lektury uzupełniające, ale także jako punkt wyjścia do rozmów o historii, kulturze i naszym regionie. Nie chodzi przecież o to, aby uczniowie poznawali Kraszewskiego dlatego, że „trzeba”, ale żeby odkryli, że za nazwiskiem z historii literatury kryje się człowiek, który miał niezwykłą wyobraźnię, ogromną ciekawość świata i potrafił opowiadać o przeszłości w sposób, który może zainteresować również współczesnego odbiorcę. Muzeum chce więc przede wszystkim odczarować Kraszewskiego – pokazać go nie jako autora „trudnych utworów”, lecz jako pisarza, którego twórczość może być początkiem fascynującej podróży w świat literatury, historii i naszego lokalnego dziedzictwa.

Jak zmieniała się misja placówki na przestrzeni ostatnich lat w odpowiedzi na nowe potrzeby odbiorców?

Misja muzeum w swojej istocie pozostaje niezmienna – nadal najważniejsze jest zachowanie pamięci o Józefie Ignacym Kraszewskim, jego dorobku i dziedzictwie, a także popularyzowanie wiedzy o pisarzu. Zmieniły się natomiast sposoby realizowania tej misji i komunikowania się z odbiorcami. W ostatnich latach coraz większą uwagę zwracamy na to, że współczesny odbiorca oczekuje nie tylko tradycyjnego zwiedzania i oglądania eksponatów, ale przede wszystkim możliwości aktywnego uczestnictwa, rozmowy, doświadczenia i odkrywania. Dlatego muzeum stara się być nie tylko miejscem przechowywania pamiątek, ale również przestrzenią spotkań, edukacji, wydarzeń kulturalnych i dialogu z odbiorcami. Szczególnie ważne jest dla nas docieranie do młodzieży i pokazywanie jej Kraszewskiego w sposób atrakcyjny, współczesny i pozbawiony szkolnego dystansu.

Zmieniła się również rola nowych technologii. Media społecznościowe, materiały cyfrowe czy możliwość kontaktu z muzeum w przestrzeni internetowej pozwalają nam docierać do osób, które być może nie odwiedziłyby placówki w tradycyjny sposób. Cyfrowy świat traktujemy jednak nie jako konkurencję dla muzeum, lecz jako narzędzie, które może zachęcić do późniejszego, osobistego spotkania z miejscem, jego historią i autentycznymi eksponatami. Coraz mocniej dostrzegamy także potrzebę budowania więzi z lokalną społecznością. Muzeum powinno być ważnym punktem na kulturalnej mapie regionu – miejscem, z którym mieszkańcy powiatu bialskiego mogą się utożsamiać i które pomaga im odkrywać własne dziedzictwo. W tym sensie nasza misja poszerzyła się: chcemy nie tylko opowiadać o Kraszewskim, ale również pokazywać, dlaczego jego obecność i dziedzictwo są ważne dla nas – mieszkańców tego regionu – i dlaczego warto je przekazywać kolejnym pokoleniom.

Jakie inicjatywy są podejmowane, aby promować plastyczny i artystyczny dorobek Kraszewskiego, który był nie tylko pisarzem, ale i utalentowanym rysownikiem?

Staramy się przybliżać naszym odbiorcom również plastyczny i artystyczny dorobek Józefa Ignacego Kraszewskiego. Jedną z form jest organizowany przez muzeum konkurs plastyczny „Dzieci ilustrują bajki Kraszewskiego”, który od lat spotyka się z bardzo pozytywnym odbiorem. Najlepiej świadczy o tym liczba prac nadsyłanych na konkurs każdego roku oraz zaangażowanie dzieci i nauczycieli. Konkurs jest także okazją do odkrywania przez młodych odbiorców mniej znanego oblicza Kraszewskiego. Rysunki i obrazy autorstwa pisarza są niejednokrotnie prezentowane podczas organizowanych przez nas wystaw. Zależy nam na tym, aby pokazywać Kraszewskiego jako człowieka wielu talentów i zainteresowań oraz promować nie tylko jego dorobek literacki, ale również artystyczny. Organizowane w muzeum wystawy malarstwa są również formą propagowania malarskich pasji Józefa Ignacego Kraszewskiego. Ponadto kolekcja muzeum wzbogaca się o eksponaty związane z tą pasją, takie jak talerz malowany przez Kraszewskiego czy obraz Mikołaja Dawidowicza przedstawiający pisarza.

W jaki sposób muzeum angażuje młodzież do aktywnego poznawania historii i literatury, zamiast tylko biernego zwiedzania?

Oferta edukacyjna Muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego w Romanowie kierowana jest do odbiorców w różnym wieku – dzieci, młodzieży i dorosłych. Staramy się dostosowywać formy pracy do wieku, zainteresowań i potrzeb uczestników. Chyba najtrudniej spośród tych grup zachęcić do aktywnego udziału właśnie młodzież, dlatego szukamy takich sposobów, aby muzeum nie kojarzyło się jej wyłącznie z tradycyjnym zwiedzaniem i oglądaniem eksponatów. Proponujemy przede wszystkim lekcje muzealne, warsztaty np. z kaligrafii, zajęcia z historii piśmiennictwa i książki, gry terenowe, podczas których młodzi ludzie sami poszukują informacji, rozwiązują zagadki, pracują z tekstem literackim i poznają historię poprzez działanie.

Wykorzystujemy również elementy multimedialne i formy, które są bliższe współczesnym zainteresowaniom młodego odbiorcy. Staramy się pokazywać Kraszewskiego nie tylko jako autora dawnych powieści historycznych, ale jako niezwykle aktywnego, wszechstronnego człowieka – pisarza, dziennikarza, podróżnika, artystę i obserwatora swojej epoki. Ważne jest dla nas także to, aby młodzież mogła uczestniczyć w wydarzeniach organizowanych przez muzeum – konkursach, spotkaniach, wystawach czy projektach edukacyjnych. Dzięki temu młody człowiek nie jest tylko widzem, ale staje się uczestnikiem i współtwórcą wydarzenia.

Chcemy, aby wizyta w Romanowie była dla młodzieży okazją nie tylko do zdobycia wiedzy, ale również do przeżycia czegoś ciekawego i odkrycia, że literatura i historia mogą być bliskie współczesnemu człowiekowi. To właśnie aktywne uczestnictwo, możliwość zadawania pytań, samodzielnego odkrywania i twórczego działania sprawiają, że muzeum może stać się dla młodych ludzi miejscem spotkania z przeszłością, a nie tylko miejscem, które się zwiedza. Na wystawach czasowych niejednokrotnie przygotowywane były ”kąciki dla milusińskich” gdzie dzieci i młodzież dotykając eksponatów mogły przezywać emocje.

Jak udaje się Państwu zainteresować twórczością pisarza najmłodsze pokolenie wychowane w kulturze obrazkowej?

To rzeczywiście jedno z większych wyzwań współczesnego muzeum. Najmłodsze pokolenie żyje w świecie obrazu, krótkiego komunikatu, filmu i nowych technologii, dlatego trudno oczekiwać, że zainteresuje je przede wszystkim tradycyjny wykład o życiu i twórczości Józefa Ignacego Kraszewskiego. Staramy się więc wychodzić naprzeciw tym przyzwyczajeniom, nie rezygnując jednak z najważniejszego celu – pokazania wartości jego twórczości.

W przypadku najmłodszych odbiorców zaczynamy często od tego, co jest dla nich atrakcyjne i angażujące – obrazu, zagadki, gry, zadania czy działania twórczego. Organizujemy lekcje muzealne i warsztaty, podczas których można nie tylko słuchać, ale przede wszystkim działać: poznawać historię książki i piśmiennictwa, próbować swoich sił w kaligrafii, rozwiązywać zadania czy uczestniczyć w grach terenowych wykorzystujących przestrzeń zabytkowego parku otaczającego muzeum. Szczególną atrakcją jest możliwość odnajdywania drzew oznaczonych imionami bohaterów powieści Kraszewskiego i wykonywania związanych z nimi zadań, co łączy aktywność ruchową z poznawaniem literatury. W ten sposób literatura staje się punktem wyjścia do doświadczenia, zabawy i samodzielnego odkrywania. Ważne jest również to, że staramy się pokazywać Kraszewskiego w sposób nieoczywisty. Nie tylko jako autora, którego nazwisko młodzi ludzie mogą kojarzyć z lekturą szkolną, ale jako człowieka niezwykle aktywnego i wszechstronnego. Taka perspektywa pozwala dostrzec w nim człowieka z krwi i kości, którego zainteresowania i pasje można odnieść także do współczesności.

Myślę, że kluczem jest właśnie znalezienie właściwej drogi do młodego odbiorcy. Nie próbujemy konkurować z kulturą obrazkową, lecz wykorzystujemy jej potencjał, aby doprowadzić młodych ludzi do literatury. Jeśli najpierw zainteresuje ich obraz, zagadka, historia czy możliwość samodzielnego działania, jest szansa, że kolejnym krokiem będzie sięgnięcie po książkę i odkrycie samego pisarza.

Jakie wystawy czasowe są obecnie przygotowywane lub planowane na najbliższe miesiące?

Obecnie muzeum przygotowuje wystawę „Między sacrum a profanum”, prezentującą twórczość lokalnych rzeźbiarzy. Jej otwarcie odbędzie się 27 września, podczas obchodów Europejskich Dni Dziedzictwa – ogólnopolskiej i międzynarodowej inicjatywy, w którą muzeum od wielu lat aktywnie się włącza. Do końca listopada zwiedzający mogą również oglądać wystawę „Koń jak malowany”, przygotowaną z okazji Roku Stadniny Koni Janów Podlaski w Powiecie Bialskim. Ekspozycja jest ważnym elementem popularyzacji wiedzy o jednym z najcenniejszych składników dziedzictwa kulturowego naszego regionu.

Rok 2027 będzie dla muzeum rokiem szczególnym – będziemy obchodzić 65. rocznicę jego powstania. Z tej okazji planujemy szereg wydarzeń, w tym dwudniową międzynarodową konferencję naukową poświęconą rodzinie Kraszewskich oraz wystawę ukazującą związki Józefa Ignacego Kraszewskiego z Francją. W lipcu odbędą się główne obchody jubileuszowe, natomiast jesienią planujemy zaprezentować wystawę poświęconą astronomicznym zainteresowaniom Kajetana Kraszewskiego. Rok 2027 będzie również okazją do przypomnienia tej niezwykle ciekawej postaci, ponieważ przypada wówczas 200. rocznica jego urodzin. Kajetan Kraszewski, właściciel dóbr romanowskich, pozostawił po sobie nie tylko cenne świadectwa życia ziemiańskiego, ale także dorobek związany z jego zainteresowaniami naukowymi i artystycznymi.

Jak wygląda współpraca muzeum z lokalną społecznością, szkołami oraz władzami samorządowymi powiatu bialskiego?

Współpraca z lokalną społecznością przebiega bardzo pozytywnie. Co roku, organizując „Noc Świętojańską u Kraszewskiego”, możemy liczyć na wsparcie miejscowego Koła Gospodyń Wiejskich „Dworzanie”, którego członkinie i członkowie przygotowują stoisko z lokalnymi specjałami. Jest to doskonała okazja do integracji mieszkańców, a także promocji lokalnych tradycji i dziedzictwa kulinarnego. Muzeum współpracuje również ze szkołami, angażując się w organizację różnych wydarzeń i uroczystości. W ramach tej współpracy udostępniamy m.in. pamiątki i materiały ze zbiorów muzealnych, które wzbogacają organizowane przez szkoły uroczystości, na przykład obchody Dnia Patrona. Stowarzyszenie Przyjaciół Muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego wspiera również działalność muzeum. Od wielu lat jest współorganizatorem „ Nocy Świętojańskiej u Kraszewskiego” a także było realizatorem projektu polegającego na montażu zegara słonecznego, na dziedzińcu muzeum, sfinansowanego ze środków Fundacji BGK.

Jeśli chodzi o współpracę z władzami samorządowymi Powiatu Bialskiego, zawsze możemy liczyć na ich przychylność i wsparcie. Przedstawiciele władz niejednokrotnie są aktywnymi uczestnikami wydarzeń organizowanych w muzeum. Tradycją stał się ich udział m.in. w Narodowym Czytaniu.

Budżet naszego muzeum opiera się przede wszystkim na dotacji z budżetu powiatu bialskiego, która zabezpiecza zarówno bieżące funkcjonowanie placówki, jak i możliwość dokonywania zakupów do zbiorów oraz realizacji niezbędnych inwestycji. W przypadku projektów zewnętrznych istotne znaczenie ma również zapewnienie wkładu własnego. Mogę więc z pełnym przekonaniem powiedzieć, że zarówno Zarząd Powiatu, jak i Rada Powiatu dostrzegają potrzebę inwestowania w kulturę i rozwój instytucji kultury. Dzięki temu możemy nie tylko sprawnie funkcjonować, ale także rozwijać ofertę muzeum i tworzyć nowe możliwości dla naszych odbiorców.

Czy muzeum realizuje wspólne projekty z innymi placówkami muzealnymi w Polsce lub za granicą?

Wspólne projekty są oczywiście realizowane. Pod koniec 2022 roku, w ramach projektu „Różnorodność kulturowa kresowego Polesia w życiu i twórczości Józefa Ignacego Kraszewskiego – historia wspólnego ukraińsko-polskiego dziedzictwa kulturowego”, realizowanego z Programu Współpracy Transgranicznej Polska–Białoruś–Ukraina 2014 – 2020, na podstawie zasobów naszego muzeum powstała w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym wystawa „Kraszewski i Wołyń”. Z kolei w Omelnie, gdzie pisarz mieszkał wraz z rodziną, w miejscowej bibliotece otwarto kącik pamięci poświęcony Kraszewskiemu.

W roku bieżącym otrzymaliśmy również propozycję współpracy przy organizacji wystawy przygotowywanej przez Muzeum Narodowe Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie, której celem jest zaprezentowanie postaci i twórczości Kraszewskiego litewskiemu odbiorcy. Cieszy nas fakt, że zainteresowanie osobą Józefa Ignacego Kraszewskiego wykracza poza granice Polski i że jego dorobek jest nadal obecny w świadomości odbiorców także w innych krajach.

Oczywiście współpracujemy również z krajowymi placówkami muzealnymi. Każda nowa wystawa to nie tylko praca nad jej koncepcją, ale także poszukiwanie interesujących eksponatów, które pozwolą w pełniejszy sposób przedstawić podejmowaną tematykę. W realizację tych przedsięwzięć angażują się niejednokrotnie zarówno muzea warszawskie – m.in. Muzeum Łazienki Królewskie, Muzeum Narodowe czy Muzeum Wojska Polskiego – jak i placówki z Lubelszczyzny i innych regionów kraju: Muzeum Narodowe w Lublinie, Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, Muzeum Henryka Sienkiewicza w Woli Okrzejskiej, Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej czy Muzeum Ziemi Łukowskiej im. Longina Kowalczyka.

Na naszych wystawach prezentowane były również obiekty pochodzące ze zbiorów Muzeum Narodowego w Kielcach i Sandomierzu, Biblioteki Narodowej, Książnicy Cieszyńskiej, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, a także Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu i Muzeum Henryka Sienkiewicza w Oblęgorku. Tego rodzaju współpraca pozwala nam wzbogacać ofertę wystawienniczą i pokazywać twórczość oraz życie Kraszewskiego w szerszym, ponadregionalnym kontekście.

Jakie wydarzenia kulturalne (plenery, festiwale, spotkania autorskie, noce muzeów) przyciągają do Romanowa najwięcej gości?

Każdy rodzaj wydarzenia kulturalnego organizowanego przez muzeum ma swego odbiorcę. Dużą frekwencją cieszą się wydarzenia organizowane w ramach cyklu „ Romanów Kraszewskich, ich sąsiadów i gości”, które są okazją do prezentacji tradycji związanych z dworami ziemiańskimi. Wśród nich prezentowane były m.in. tradycje związane z kuchnią dworską, myślistwem czy balem karnawałowym. „Noc Świętojańska u Kraszewskiego” jako impreza plenerowa ma też liczne grono swoich stałych odbiorców. Bardzo często, przy okazji wernisaży organizowane są koncerty muzyczne zarówno muzyki klasycznej jak i współczesnej. Myślę, że takie połączenie tworzy ofertę dla szerszego grona bywalców muzeum. Atrakcyjność wystaw podnoszą również prezentowane prace wybitnych twórców. Mieliśmy okazję pokazywać wybitne prace rodziny Kossaków, a z twórców współczesnych związanych z naszym regionem i cieszących się ogromnym zainteresowaniem-prace prof. Stanisława Baja czy Sylwii Kalinowskiej. Prezentację dorobku kulturowego Południowego Podlasia postrzegamy jako jedno z naszych działań statutowych.

Jakie są największe wyzwania i najważniejsze cele muzeum na najbliższe lata w zakresie rozwoju infrastruktury i oferty programowej?

Jeśli chodzi o infrastrukturę, mamy plany związane z przebudową leśniczówki znajdującej się na terenie zespołu dworsko-parkowego w Romanowie i zaadaptowaniem jej na potrzeby rozwoju oraz wzbogacenia oferty kulturalnej muzeum. Realizacja tych zamierzeń uzależniona jest jednak przede wszystkim od możliwości pozyskania zewnętrznych środków finansowych. Jednocześnie na bieżąco staramy się modyfikować i uatrakcyjniać obecną ofertę, odpowiadając na zmieniające się potrzeby i oczekiwania naszych odbiorców.

Ważnym celem jest dla nas otwieranie muzeum na różne grupy odbiorców. W miarę możliwości wprowadzamy nowe tematy lekcji muzealnych i warsztatów, a także poszukujemy nowych form opowiadania o organizowanych wystawach – jedną z nich są finisaże, które stają się okazją do bezpośredniego spotkania i rozmowy wokół prezentowanej sztuki. Zależy nam również na rozwijaniu współpracy ze szkołami, bibliotekami i instytucjami kultury.

Chcemy, aby Muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego w Romanowie było miejscem, do którego nie tylko przyjeżdża się, aby „zobaczyć muzeum”, ale przestrzenią, w której można przeżyć spotkanie z literaturą, historią i kulturą – w sposób ciekawy, angażujący i bliski współczesnemu odbiorcy. Naszym celem jest tworzenie oferty, która pozostaje wierna dziedzictwu Kraszewskiego, a jednocześnie jest otwarta na nowe pomysły, technologie i kolejne pokolenia zwiedzających.

• Od Sapiehów do Kraszewskich. Niezwykłe dzieje Romanowa
• Miłość przezwycięży wszystko
• Miłość silniejsza niż Sybir. Genealodzy weszli na scenę