Łomazy. Upamiętnili zamordowanych Żydów

Wydarzenie odbyło się 6 września. Tablica została przekazana i powstała z inicjatywy marszałka województwa lubelskiego Jarosława Stawiarskiego w 80. rocznicę wydarzeń, które miały miejsce w latach 1942-1943. 
 Uroczystość rozpoczęło uroczyste złożenie kwiatów i zapaleniem zniczy na cmentarzu żydowskim w Łomazach.

Następnie w miejscu umieszczenia tablicy, które jest miejscem szczególnym, ponieważ w tym miejscu do 1943 roku stała synagoga, zniszczona w trakcie okupacji przez Niemców w czasie II Wojny Światowej. Ściana, na której znajduje się tablica, symbolizuje mury zniszczonej synagogi. W tym miejscu miało miejsce odmówienie modlitwy za zmarłych, którą poprowadził rabin Smycha Keller oraz okolicznościowe wystąpienia zaproszonych gości. Całość zakończył wiersz "Łomazy 1942 - pamiętny dzień" odczytany przez uczennicę Zespołu Placówek Oświatowych w Łomazach.

Na uroczystość przybyli: były przewodniczący Rady Religijnej Związku Gmin Krzysztof Symcha Keller, dyrektor delegatury w Białej Podlaskiej Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie Maciej Buczyński, kierownik Oddziału Upamiętnień Martyrologii w Urzędzie Marszałkowskim w Lublinie prof. Sabina Bober, wójt gminy Łomazy Jerzy Czyżewski, Andrzej Wiński - przewodniczący Rady Gminy Łomazy wraz z radnymi, Marek Uściński – radny powiatu bialskiego, Bogumiła Wińska, dyrektor Zespołu Szkół w Łomazach wraz z gronem pedagogicznym oraz młodzieżą i harcerzami, Agata Chwalewska –  dyrektor Gminnej Biblioteki Publicznej, Roman Szałacki –  darczyńca cegieł oraz mieszkańcy gminy. 
Obok tablicy upamiętniającej łomaskich Żydów stanęła druga, opisująca społeczność żydowską Łomaz: Życie i Zagłada wraz z historycznymi zdjęciami Łomaz. 

Na tablicy widnieje taki opis społeczności żydowskiej Łomaz przygotowany przez prof. Sabinę Bober we współpracy z Urzędem Gminy Łomazy:
Pierwsza synagoga powstała prawdopodobnie w okresie pojawienia się pierwszych Żydów w Łomazach (XVI/XVI w.). Druga synagoga powstała prawdopodobnie w 1784 r., uległa zniszczeniu. W Łomazach istniała także łaźnia rytualna – zniszczona przez Niemców w czasie Holokaustu.

Społeczność żydowska Łomaz

Żydzi pojawili się w Łomazach w XVI wieku. Początkowo była to mała społeczność, ale prężnie rozwijająca się. Z Łomaz pochodził min. podskarbi ziemski litewski Ezofowicz Rabinkowicz Abraham Jan. Prawdopodobnie w 1488 roku przeszedł na prawosławie. Jego zasługi podczas wojny  litewsko-moskiewskiej docenili polscy królowie. W 1504 r. król Aleksander Jagiellończyk podarował mu majątek Wojduny. Od Zygmunta I Starego  otrzymał szlachectwo i herb Leliwa. Był też jego najważniejszym bankierem. Kredytował mu wydatki związane z wojnami z Moskwą.  

Pod koniec XIX wieku Żydzi stanowili już ponad 50% mieszkańców. Byli polskimi patriotami. W czasie powstania listopadowego i styczniowego wspomagali materialnie powstańców poprzez dostarczanie żywności i ubrań. Łomascy Żydzi zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem.  Najwięcej było stolarzy i szewców. Dobrze prosperowały przedsiębiorstwa takie jak fabryka świec, mydła i olejarnia. Żydzi posiadali synagogę,  mykwę i cmentarz. Dominował tutaj ruch chasydzki. Przez cały okres międzywojenny, Łomazy były także siedzibą żydowskiej gminy wyznaniowej.
Przed wybuchem II wojny światowej na jej czele stał rabin Icchak Grynberg. Mieszkał obok synagogi. Zachował się po nim budynek mieszkalny.  Żydzi prowadzili aktywną działalność społeczno-polityczną. Angażowali się w życie miasteczka. Byli min. członkami Ochotniczej Straży Pożarnej. 

W latach 1934-1935 prezesem był Szloma Strycharz, a komendantem Mordko Zuckerman. Dzieci i młodzież pobierały naukę nie tylko w szkole  żydowskiej, ale także powszechnej. Działała również szkoła żeńska i biblioteka. Na skutek zniszczeń wojennych podczas I wojny światowej gmina  żydowska zaczęła znacznie podupadać, co odbiło się na kondycji finansowej większości jej mieszkańców. Sporo młodych osób wyjechało z kraju  szukać lepszych warunków do życia. Powstałe stowarzyszenia dobroczynne starały się wspomagać finansowo najuboższych mieszkańców.  Finansowo wspomagały także osoby, którym udało się wyemigrować do Stanów Zjednoczonych. Zła sytuacja ekonomiczna dosięgła także pozostałych mieszkańców Łomaz. Dochodziło czasami do konfliktów, a inicjatorami tego typu zachowań były głównie osoby z zewnątrz. Do wybuchu II wojny  światowej społeczność polska i żydowska Łomaz żyła obok siebie bez większych napięć. Szanowano różnice kulturowe i religijne. Nawiązywano  współpracę handlową. Zawiązywały się przyjaźnie, które dotrwały do napadu Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 r.

Po napadzie Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 r. społeczność żydowska aktywnie włączyła się w obronę napadniętego kraju. Mężczyźni w wieku poborowym zostali powołani do wojska. Wielu zginęło broniąc ojczyzny. Z Łomaz pochodził m.in. Froim Epelbaum, który służył w 22 pułku piechoty  w Siedlcach. Był strzelcem wyborowym. Udało mu się przeżyć wojnę i wyjechać do Izraela. We wrześniu 1939 roku miejscowość została zajęta przez  wojska sowieckie, następnie po ich wycofaniu  - niemieckie. Niemcy od razu rozpoczęli eksterminację miejscowych Żydów. Zniszczyli należący do nich cmentarz. Powstawały obozy pracy, w których Żydzi byli wykorzystywani do pracy na rzecz gospodarki III Rzeszy. Na początku 1940 roku zostało  utworzone getto. Przebywali w nim Żydzi min. z Warszawy, Rossosza, Międzyrzecza Podlaskiego, Serocka, Sławatycz, Podedwórza a także z Europy Zachodniej w tym z Hamburga. 18 sierpnia 1942 r. w pobliskim lesie Hały miała miejsce jedna z największych masakr dokonana na ludności żydowskiej w czasie Holokaustu. 101. Rezerwowy Batalion Policji z Hamburga pod dowództwem por. Hartwiga Gnade, przy współudziale tzw. jednostek  pomocniczych składających się z jeńców sowieckich, głównie Ukraińców, zamordował około 1800 mieszkańców łomaskiego getta.

Wojnę przeżyło niewielu Żydów, głównie byli to ci, którzy uciekli jeszcze na początku wojny na wschód, a także do pobliskich miejscowości gdzie schronili się u miejscowych Polaków lub w lesie. Z masakry w lesie Hały uratował się prawdopodobnie tylko Baruch Goldszer, który przeżył wojnę służąc w oddziałach partyzanckich. W 1949 r. szczątki ofiar zostały ekshumowane z masowych grobów i przeniesione na żydowski cmentarz w Łomazach.  W miejscu gdzie odbyła się egzekucja wzniesiono pomnik poświęcony pamięci ofiar.

Łomazy 2024 r.

CZYTAJ TEŻ: