Przejdź do głównych treściPrzejdź do wyszukiwarkiPrzejdź do głównego menu
piątek, 20 listopada 2026 06:55
Reklama
Reklama
140 lat temu wieś żyła lękiem przed „zarazą na drób”

W trzy dni padło sto sztuk drobiu. Epidemia na bialskich wsiach

W drugiej połowie XIX wieku wieś żyła nie tylko obawą przed pożarem czy głodem, lecz także przed chorobami zwierząt gospodarskich. W 1885 roku Gazeta Świąteczna donosiła o zarazie, która przetoczyła się przez wsie powiatu bialskiego i zdziesiątkowała kury, gęsi i kaczki. Dla wielu gospodarzy nie była to jednak „choroba” w dzisiejszym rozumieniu – padanie ptactwa tłumaczono raczej urokiem, złym powietrzem albo karą boską niż zakażeniem czy wirusem.
W trzy dni padło sto sztuk drobiu. Epidemia na bialskich wsiach
Utrata ptasiego inwentarza mogła oznaczać brak dochodu na wiele miesięcy i konieczność zadłużania się u sąsiadów lub lichwiarzy. Nic dziwnego więc, że wieść o „zarazie na drób” rozchodziła się błyskawicznie, a lęk przed nią paraliżował całą społeczność.

Źródło: Biblioteka Narodowa; zdjęcie podglądowe (mieszkańcy wsi poleskiej, pocztówka sprzed 1939 r.)

Dziś w cyklu Wieści z minionej niedzieli przypominamy wiadomość sprzed 140 lat – o chorobie, która nie ludzi, lecz drób zdziesiątkowała, a mimo to poważnie odbiła się na życiu włościan.

Miało to miejsce w gminie Dobryńskiej w powiecie bialskim, w guberni siedleckiej. Dziś te wsie – m.in. Dobryń Duży i Mały, Łobaczew czy Połoski – znajdują się w gminie Zalesie. Choć nazwa gminy zniknęła, krajobraz z polami i przydrożnymi krzyżami pozostał niemal taki sam jak w 1885 roku, gdy pisano o „zarazie na drób”.

Gazeta Świąteczna, 11 stycznia 1885 r., str. 2

Zaraza na drób

W powiecie Bialskim gub. Siedleckiej miejscami podobno choruje i pada mnóstwo ptactwa domowego — indyków, kur, kaczek i.t.p. W jednym tylko majątku w gminie Dobryńskiej zginęło w ciągu trzech dni więcej niż sto sztuk drobiu. Ktoś z weterynarzy tamtejszych tłumaczy, że w chorobie téj paraliż chwyta żołądek i od tego ptactwo pada. Za lekarstwo podobno mają służyć mocno prażone ziarnka kukurydzy.

Kukurydza zamiast lekarstwa

W 1885 roku wiedza weterynaryjna na wsi była bardzo ograniczona. Brakowało lekarzy zwierząt, a opiekę nad inwentarzem sprawowali najczęściej felczerzy lub sami gospodarze, posiłkując się doświadczeniem i poradami przekazywanymi ustnie. Opisany w Gazecie Świątecznej „paraliż żołądka” u drobiu to najpewniej obserwacja objawów chorób, które współczesna nauka potrafi dziś jednoznacznie zidentyfikować.

Na przełomie XIX i XX wieku w Europie, także na ziemiach polskich, często występowały:

  • pastereloza (cholera drobiu) – bakteryjna choroba, która potrafiła w ciągu kilku dni zabić całe stado; powodowała ospałość, duszności i nagłe padanie ptactwa,

  • rzekomy pomór drobiu (dziś: choroba Newcastle) – wirusowa infekcja odkryta formalnie dopiero w 1926 roku, ale wcześniejsze źródła wskazują, że przypadki jej występowania notowano już w XIX wieku; objawia się m.in. skrętem szyi, paraliżem i problemami z trawieniem,

  • ospa kurza – choroba wirusowa wywołująca zmiany na skórze i w jamie ustnej, osłabiająca ptactwo i powodująca wysoką śmiertelność w stadach.

Wszystkie te choroby szerzyły się błyskawicznie, bo na wsiach drób trzymano w dużym zagęszczeniu, bez izolacji i higieny.

”Pomór kur wyniszcza do 90% ptactwa w dotkniętych chorobą hodowlach” – ostrzegała ulotka datowana po 1940 r. Rzekomy pomór drobiu odkryty został formalnie dopiero w 1926 r, ale wcześniejsze źródła wskazują, że przypadki jej występowania notowano już w XIX wieku; źródło: Biblioteka Narodowa

„Mocno prażone ziarnka kukurydzy” podawane ptakom były typowym przykładem ludowej medycyny weterynaryjnej. Wierzono, że rozgrzane i twarde ziarna pobudzają żołądek do pracy i „przepędzają chorobę”. W rzeczywistości taka metoda mogła co najwyżej złagodzić niestrawność, ale wobec poważnych infekcji wirusowych czy bakteryjnych była całkowicie nieskuteczna. W ówczesnych realiach brakowało skutecznych szczepionek i antybiotyków, które zaczęto stosować dopiero w XX wieku – dlatego zaraza w gminie Dobryńskiej była praktycznie nie do powstrzymania.

Czytaj też: Będą luzowali restrykcje. Rzekomy pomór drobiu znika z mapy

Strata ponad stu sztuk ptactwa w jednym majątku oznaczała dla gospodarzy ogromne konsekwencje. Drób był nie tylko źródłem mięsa, jaj i piór, lecz także ważnym elementem ekonomii wiejskiej – sprzedaż jaj i kur na targach w Białej czy Międzyrzecu zapewniała gotówkę na podstawowe zakupy. Utrata całego stada mogła oznaczać brak dochodu na wiele miesięcy i konieczność zadłużania się u sąsiadów lub lichwiarzy. Nic dziwnego więc, że wieść o „zarazie na drób” rozchodziła się błyskawicznie, a lęk przed nią paraliżował całą społeczność.

„W jednym tylko majątku w gminie Dobryńskiej zginęło w ciągu trzech dni więcej niż sto sztuk drobiu” – donosiła Gazeta Świąteczna na początku 1885 r.

Choroba czy urok?

W drugiej połowie XIX wieku na wsi panowało przekonanie, że zwierzęta nie chorują „same z siebie”, lecz że ich padanie to skutek działania sił nadprzyrodzonych. Kury czy bydło mogły być – jak wierzono – „zauroczo­ne” spojrzeniem złego sąsiada, dotknięte „złym powietrzem” unoszącym się znad bagien albo ukarane przez Boga za grzechy gospodarzy. Gdy nagle ginęło całe stado, mieszkańcy wsi szukali więc przyczyny nie w zarazie, lecz w uroku, czarach czy boskim gniewie.

Nic dziwnego, że w takich warunkach nowoczesne wyjaśnienia – o „zarazkach” czy „bakteriach” – długo nie przebijały się do świadomości ludowej. Nawet gdy władze nakazywały szczepienia zwierząt lub izolację chorych, budziło to opór i podejrzliwość. Zaufanie do weterynarii rozwijało się powoli, a na co dzień wieś wolała sięgać po sposoby „sprawdzone przez dziadów i ojców”. Gdy już przyszło do leczenia, sięgano po metody praktykowane od pokoleń. W zagrodach stosowano zarówno środki naturalne, jak i rytuały magiczne. Krowom z gorączką podawano mleko z czosnkiem, koniom z problemami trawiennymi – napary z piołunu czy dziurawca. Drób karmiono chlebem z popiołem lub przetrzymywano w ciemności, wierząc, że „odpocznie od choroby”.

Równocześnie szeroko praktykowano zabiegi o charakterze obrzędowym: bydło okadzano dymem z jałowca, skrapiano wodą święconą, a chore zwierzęta chroniono zaklęciami. Niektóre z tych praktyk miały pewien sens – czosnek rzeczywiście działał przeciwbakteryjnie, a popiół ograniczał pasożyty – ale wobec epidemii takich jak pastereloza czy pomór drobiu były całkowicie bezradne. Brak szczepionek i antybiotyków sprawiał, że wieś musiała polegać na tych domowych, choć nieskutecznych metodach.

Więcej tekstów z cyklu Wieści z minionej niedzieli:

Więcej o autorze / autorach:
Podziel się
Oceń

Napisz komentarz

Komentarze

PRZECZYTAJ RÓWNIEŻ
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama Bricomarche
Reklama
Reklama Skarpetkowy Szop
Reklama
Reklama
KOMENTARZE
Autor komentarza: Damian Kaczmarek Treść komentarza: Wiadomo ale nie wiem czy jestem zobligowany do podawania ich nazw. Zapytam i dam znać na pewno w zimowym cyklu podsumowującym każdą z drużyn. Data dodania komentarza: 18.11.2026, 14:31 Źródło komentarza: Klasa okręgowa odrobiła zaległości. Autor komentarza: gen. Italia Treść komentarza: Ależ propaganda sukcesu! 😂 Wystarczy kilka ścieżek rowerowych, tęczowe światełka na moście i już niektórzy dostają politycznego orgazmu. A jak ktoś zapyta o 400 tysięcy złotych i sens wydawania publicznych pieniędzy, to od razu trzeba go wysłać przed telewizor, najlepiej do Republiki. 😂 Widzę, że TVN, Onet i cała reszta medialnego chóru zrobiły swoje – krytyczne myślenie zastąpione oklaskami dla swoich. Najzabawniejsze jest to, że według was demokracja polega na tym, że wolno mieć tylko takie zdanie, jakie pasuje do prezydenta. Otóż nie! Prezydent nie jest królem Białej Podlaskiej, a mieszkańcy nie są jego dworem. Można budować ścieżki, remontować przystanki i jednocześnie pytać, czy 400 tysięcy na świecący most to naprawdę priorytet. Ale rozumiem – łatwiej wyśmiać Republikę, niż odpowiedzieć na niewygodne pytania. 😂 Data dodania komentarza: 18.11.2026, 00:47 Źródło komentarza: BIAŁA PODLASKA: Nowe przystanki MZK w mieście Autor komentarza: Damian Kaczmarek Treść komentarza: Racja, nie myli się pan. Data dodania komentarza: 17.11.2026, 22:28 Źródło komentarza: Klasa okręgowa odrobiła zaległości. Autor komentarza: kibic Treść komentarza: Do TEGO zarządu o rozum??!! Dobre sobie.. Data dodania komentarza: 17.11.2026, 17:29 Źródło komentarza: Spadli na ostatnie miejsce [GALERIA ZDJĘĆ] Autor komentarza: Iza Treść komentarza: Wyrazy współczucia Rodzinie Data dodania komentarza: 17.11.2026, 10:02 Źródło komentarza: Biała Podlaska. Odszedł ceniony przedsiębiorca - Stanisław Romaniuk
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama